Felsefe

"Dem bu demdir" ifadesi, anın kıymetini bilmek anlamına gelir. Bu söz, tasavvufta "tecellinin zuhur ettiği an" olarak değerlendirilir. Ayrıca, 18 Ocak 2025 tarihinde Milli Düşünce Merkezi'nde yayımlanan bir yazıda, "Dem bu demdir" ifadesi, müzakereler hakkında kullanılan bir söz olarak ele alınmıştır.

Hayır, Zen ve Tao aynı şey değildir. Tao, Çin kökenli bir felsefe ve dindir; doğanın akışıyla uyum içinde olmayı hedefler. Her iki öğreti de benzer hedeflere sahip olsa da, Taoizm daha çok bir felsefe ve din olarak kabul edilirken, Zen bir yöntem veya aydınlanmaya ulaşma yolu olarak tanımlanır.

Albert Camus'nün "Yabancı" adlı eseri, saçma olarak kabul edilir çünkü roman kahramanı Meursault, herhangi bir değer sistemine bağlı olmayan ve mevcut anın duyusal zevkleri için yaşayan bir karakterdir. Camus'ye göre, bir insan uyumsuz/saçma kavramını tanımadan da uyumsuz duygusunu yaşayabilir. Eserde, varlığın nedensizliği, deneyimlerdeki çeşitlilik, gerçeğin, değerlerin ve nedenselliğin donukluğu gibi unsurlar da saçma olarak değerlendirilir. Camus, saçma deneyimine uygun yanıtın, saçmanın tam bilincine vararak yaşamak olduğunu ileri sürer. Saçma kavramının açıklaması için aşağıdaki kaynaklara da başvurulabilir: dergipark.org.tr; academia.edu; kalemkahveklavye.com; researchgate.net.

Karl Popper'in savunduğu bazı görüşler şunlardır: Yanlışlanabilirlik ilkesi. Açık toplum. Tarihselcilik eleştirisi. Liberal demokrasi. Eleştirel akılcılık. Popper, aynı zamanda bilim felsefesi, toplumsal felsefe ve epistemoloji gibi alanlarda da önemli katkılarda bulunmuştur.

Uzayda Piknik, Arkady ve Boris Strugatsky kardeşler tarafından 1971 yılında yazılmış bir bilimkurgu romanıdır. Kitap, uzaylıların dünyayı ziyaretinden otuz sene sonrasını ele alır. Hikayenin bazı temaları: Merak ve açgözlülük. Bilinmeyene duyulan korku. Devlet sistemi ve bürokrasi. Kitap, ayrıca modern bilimi, insanlığın önemini ve evrendeki yeri gibi konuları da sorgular. Eser, sahne oyunları, video oyunları ve televizyon dizileri de dahil olmak üzere çeşitli medyalarda birçok uyarlamanın ve ilham verici çalışmaların kaynağı olmuştur.

Hayır, idrak ve akıl aynı şey değildir, ancak aralarında sıkı bir işbirliği vardır. İdrak, duyular aracılığıyla dış dünyadan gelen bilgileri alma ve bunları anlamlı bir şekilde yorumlama yeteneğidir. Akıl ise, idrak edilen bilgileri değerlendirme, analiz etme ve sonuç çıkarma sürecini içerir. İdrak, akıl için gerekli olan ham materyali sağlar ve akıl, idrak edilen bilgileri kullanarak daha karmaşık düşünme süreçlerini gerçekleştirir.

Kuvvetler birliği ilkesini savunanlar arasında şunlar yer alır: Jean-Jacques Rousseau. Mustafa Kemal Atatürk. Ayrıca, mutlak monarşi ve aristokrasi gibi yönetim sistemlerini savunanlar da kuvvetler birliği ilkesini benimser.

Ludwig Wittgenstein'ın Türkçeye çevrilmiş yaklaşık 10 kitabı bulunmaktadır. Bu kitaplar arasında en bilinenleri: Tractatus Logico-Philosophicus; Felsefi Soruşturmalar; Kesinlik Üzerine; Renkler Üzerine Düşünceler; Defterler 1914-1916; Mavi Kitap-Kahverengi Kitap; Nihai Istırapların Sığınağı - Aforizmalar. Ayrıca, Zettel ve Estetik Psikoloji ve Dini İnanç Üzerine ve Konferanslar gibi diğer eserleri de Türkçeye çevrilmiştir.

Felsefede görecili yaklaşım, bilgi ve değerlerin mutlak ve nesnel olmaktan ziyade göreceli olduğunu savunan bir yönelim biçimidir. Temel özellikleri: Bilgi anlayışında: Mutlak ve nesnel gerçek anlayışından ayrılır, bilginin kesinliğinden ve genel geçerliliğinden şüphe eder. Etikte: Mutlak ahlaki değerlerin varlığını reddeder; ahlaki değerler tarihsel koşullara, toplumlara, kültürlere ve kişilere göre değişir. Bilim felsefesinde: Özellikle 20. yüzyılda kuantum fiziğine bağlı bilimsel ve kuramsal gelişmelerden sonra etkili olmuştur. Önemli temsilcileri arasında Sofistler, David Hume, Immanuel Kant, Arthur Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche bulunur.

Enneadlar, toplamda 6 kitaptan oluşmaktadır. Her bir kitap, dokuz bölümden (tractates veya treatises) meydana gelmektedir.

Altruizm (diğerkâmlık veya özgecilik), bireyin herhangi bir çıkar gözetmeden, dışarıdan ödül beklemeden hatta bazen de bir bedel ödeyerek diğer bireylerin veya toplumun iyiliği uğruna fedakârlıkta bulunmasını prensip edinen bir tutumdur. Altruizm, aynı zamanda bir etik doktrin olarak da kullanılır ve bireylerin ahlaki olarak başkalarına fayda sağlamakla yükümlü olduğunu iddia eder. Altruizm kavramı, Fransız filozof Auguste Comte tarafından popülerleştirilmiş ve İtalyancadaki "altrui" kelimesinden türetilmiştir; bu kelime, "diğer insanlar" veya "başkası" anlamına gelen Latince "alteri" kelimesinden türetilmiştir.

Hürriyet ve özgürlük kavramları genellikle benzer anlamlar taşır, ancak aralarında bazı farklar vardır: Hürriyet: Genel olarak bir eylemin veya kararın dışarıdan bir baskı, zorlama veya kısıtlama olmadan yapılabilmesi anlamına gelir. Özgürlük: Hayatın tüm imkanlarından dolu dolu yararlanabilme ve kararlarda tam bir bağımsızlık durumunu ifade eder. Örneğin, bir ülkede uyuşturucu madde kullanmak yasal olabilir, ancak bu maddeyi kullanıp kullanmama kararı kişinin kendi özgürlüğüdür.

Matematik felsefesinin temel problemlerinden bazıları şunlardır: Matematiksel nesnelerin varlığı: Matematiksel nesneler dilden, duyulardan ve akıldan bağımsız olarak var olur mu? (Platonculuk/Realizm). Matematiksel bilgiye erişim: Matematiksel bilgiye nasıl ulaşılır? (Epistemoloji). Matematiksel yöntemin doğası: Matematiğin yöntemi nedir?. Yeni aksiyomların eklenmesi: Matematiğe yeni aksiyomlar eklenmeli midir?. Sezgicilik ve biçimcilik: Sezgiciliğe göre, bir matematiksel nesnenin var olması için inşa edilmiş olması gerekir; biçimcilik ise matematiği işaretler ve işaret dizileri üzerindeki işlemler üzerinden biçimsel dizgeler içerisinde geliştirmeyi amaçlar. Matematiksel gerçekçilik: Matematiksel ifadeler doğru olduğundan, bu ifadelere karşılık gelen nesneler gerçekten var olmalıdır. Küme kuramının temelleri: Küme kuramına ilişkin temel bilgiler ve seçim aksiyomunun mahiyeti, diğer aksiyomlarla ilişkisi, paradoksa yol açıp açmadığı gibi konular.

İhdas, mevcut olmayan bir taşınmazın, düzenleme ve kadastro işlemleriyle tescil edilerek resmî kayıtlara kazandırılması anlamına gelir. İhdas kelimesi, TDK'ya göre şu anlamlara da gelir: ortaya çıkarmak, meydana getirmek; kurmak; bir şeyin olmasına, ortaya çıkmasına sebep olmak. İhdas işlemi, özellikle kadastro çalışmaları ve imar düzenlemelerinde sıkça karşılaşılan bir kavramdır.

Hakikat, sözlükte "gerçek, doğru, sabit, esas ve mahiyet" gibi anlamlara gelir. Tasavvufta hakikat, manevi gerçekleri, melekût âlemindeki varlıkları, ilâhî sır ve hikmetleri anlatmak için kullanılır. Bazı örnekler: Fizik ve kimya reaksiyonlarında maddenin yok olmaması. İman ve yakîn hâli. Şeriat, tarikat ve hakikat ilişkisi. Felsefede hakikat, düşünceyle nesne arasındaki uygunluk veya düşüncenin gerçekle uyuşması olarak tanımlanır.

Empirist filozoflar, bilginin duyumlar ve deneyimler yoluyla elde edildiğini savunurlar. Başlıca empirist filozofların görüşleri: John Locke: İnsan zihninin doğuştan boş bir levha (tabula rasa) olduğunu ve tüm bilgilerin deneyim ve gözlemlerle kazanıldığını savunur. George Berkeley: Deneyimin ve duyumun bizzat tanrının ispatı olduğunu iddia eder. David Hume: Bilgiyi fikir ve olgu olarak ikiye ayırır, olguların deneyimle elde edilebileceğini, ancak fikirlerin akılla kesin olarak kurulamayacağını öne sürer. John Stuart Mill: Matematiksel ve mantıksal bilgilerin de deneyimle elde edildiğini savunur. Empirist filozoflar, sezgileri, akılcılığı ve vahiy yoluyla gelen bilgiyi reddederler.

Dilemma, önemli bir kavramdır çünkü insanları istenmeyen seçenekler arasında, çoğunlukla iki seçenek arasında, zor bir seçim yapmaya zorlar. Dilemmanın önemli olmasının bazı nedenleri: Karar verme becerilerinin gelişimi: Özellikle genç bireylerde karar verme becerilerinin ve ahlaki muhakemenin gelişmesine yardımcı olur. Edebi ve felsefi değer: Edebiyatta birçok kahramanın karşılaştığı merkezi çatışmayı oluşturur ve felsefi yönden ele alınan bir terimdir. Toplumsal ve tarihsel etki: Bazen ikilemler, toplumda ve tarihte değişikliklere neden olabilir.

İdealist felsefenin bazı temsilcileri: Platon. Rene Descartes. Gottfried Leibniz. George Berkeley. Immanuel Kant. Friedrich Hegel. Arthur Schopenhauer. Friedrich Wilhelm Joseph Schelling. Johann Gottlieb Fichte. Ayrıca, 20. yüzyılda idealizmi felsefelerinde yansıtan F. Herbert Bradley, J. M. Ellis McTaggart, Benedetto Croce ve Giovanni Gentile gibi isimler de bulunmaktadır.

İnsan, doğası gereği özgür olmak ister çünkü özgürlük, kişinin kendi iradesiyle hareket edebilmesi, seçimler yapabilmesi ve kendi yolunu çizebilmesi demektir. İnsanların özgür olmak istemesinin bazı diğer nedenleri: Kendi doğrularını yaşayabilmek: Başkalarının doğrularına göre hareket etmek zorunda kalmadan, kendi doğrularını, düşüncelerini ve inançlarını yaşayabilmek. Hayatın akışını belirleyebilmek: Hayatın akışını kendi isteğine göre şekillendirebilmek. Kendini gerçekleştirmek: Kendi değerlerine göre hareket ederek kendini gerçekleştirebilmek. Toplumsal ve bireysel özgürlük: Yaşadığı toplumun ve dünyanın özgür olmasını istemek. Ancak özgürlük, sınırsız bir hak değildir; başkalarının haklarını ihlal etmeyecek şekilde kullanılmalıdır.

Özgünlük ve yaratıcılık aynı şey değildir, ancak birbiriyle ilişkili kavramlardır. Yaratıcılık, var olan unsurları yeni bir şekilde bir araya getirerek özgün eserler ortaya koyma sürecidir. Özetle, yaratıcılık daha geniş bir kavramken, özgünlük onun bir alt kümesidir.