DivanEdebiyatı

Lügaz (lugaz), divan edebiyatında herhangi bir nesnenin ya da varlığın özellikleri anlatılarak yazılan manzum bilmecelere denir. Lügaz, çoğunlukla soru şeklinde düzenlenir ve içinde çözüme ilişkin ipuçları bulunur. Lügaz, Arapça "lağz" kökünden türemiştir ve "üstü kapalı konuşmak, bilmece gibi esrarlı konuşmak" anlamına gelir. Lügaz, divan şiirinin şekil ve içerik formuna uygun bir şekilde tertip edilen bir bilmece türüdür. Lügaz, muamma ile birlikte kullanılan bir söz sanatıdır. Lügazlar, genellikle divanların son bölümlerine konur. Lügaz, Türk halk edebiyatında hece ölçüsüyle de kaleme alınır.

Velayetname, tasavvuf geleneğinde, salih kişilere Allah tarafından olağanüstü haller gösterebilme kudreti olarak bahşedilen kerametlerin yer aldığı veli menkıbelerinin toplandığı eserlere verilen addır. Velayetname ayrıca şu anlamlara da gelebilir: Velâyet-nâme-i Hacı Bektâş-ı Velî. Velâyetname (genel).

Ferdsa, 1968 yılında Zaragoza, İspanya'da kurulan Fersa Bearings şirketinin eski adıdır. Fersa, şu anda küresel bir şirket olup, İspanya, Çin, Avusturya ve Hindistan'da fabrikaları bulunmaktadır.

"Nâr-ı dilden zâhir etsem bir şerer âlem yanar Dursa bir dem sîne-i sûzânım içre gam yanar" dizeleri, Hayali adlı divan şairine ait bir gazelden bir bölümdür. Dizelerin günümüz Türkçesiyle anlamı şu şekildedir: > "Gönlümün ateşinden bir kıvılcım çıkarsam bütün dünya yanar. Bir an yanan bağrımın içinde kalsa gönlümdeki gam yanar tutuşur." Bu dizelerde, aşkın ateşi ve bu ateşin dünyayı nasıl yakabileceği anlatılmaktadır.

Divan edebiyatında gül ile bülbül hikayesini işleyen bazı şairler: Feridüddin Attar: İlk bülbülname örneğini Husrev-nâme (Gül ü Hüsrev/Gül ü Hürmüz) ile vermiştir. Kara Fazlî: Gül ü Bülbül adlı mesnevisi, gül ve bülbül konulu en tanınmış eserlerden biridir. Şeyh Galib: Gül-bülbül aşkı konulu bir mesnevisi vardır. Vâhidî: Gül ü Bülbül adlı 15 varaklık bir risale yazmıştır. Münîrî: Gülşen-i Ebrâr ve Ma’den-i Esrâr mesnevilerini kaleme almıştır. Bakâî: Gül ü Bülbül mesnevisi bulunmaktadır. Gâzi Giray Kırîmî: Gül ü Bülbül adlı bir eser yazmıştır. Fuâdî: Attar'ın Bülbül-nâme'sinden çevirdiği Bülbüliyye adlı eseri vardır. Es’ad Efendi: Bir Bülbül-nâme yazmıştır. Abdurrahîm Utızîmenî: Gül ü Bülbül adlı Tatar Türkçesi dil özelliklerini yansıtan bir mesnevi yazmıştır.

Müstezat, beyitlerle kurulan bir Divan edebiyatı nazım biçimidir. Müstezat, her dizesine bir küçük dize eklenmiş gazelden türemiş bir nazım türüdür. Müstezat nazım biçimi ayrıca şu şekilde sınıflandırılabilir: Serbest müstezat. Mütekerrir müstezat. Müdevver müstezat.

Şeyyad Hamza'nın önemli olmasının bazı nedenleri: Dini-tasavvufi Türk edebiyatı: Özellikle bu sahada önemli bir yere sahiptir. İlk mesneviler: "Yusuf u Züleyha" ve "Dastan-ı Sultan Mahmud" eserleri, Anadolu sahasında yazılmış ilk mesneviler arasındadır. Dil ve kültür: Eserlerinde Eski Anadolu Türkçesinin kuruluş dönemi özellikleri ve arkaik kelimeler bulunur. Sade dil: "Yusuf u Züleyha" ve diğer eserleri, halk için anlaşılır bir dille yazılmıştır. Tarihsel önem: 1348 yılında yaşanan veba salgınında kızını kaybetmesi üzerine yazdığı 50 beyitlik kaside, dönemin tarihini aydınlatır.

Gül, divan edebiyatında en çok kullanılan çiçektir. Diğer sıkça kullanılan çiçekler: lâle; sümbül; nergis; yasemin; menekşe.

Tardiye ve tahmis, Divan Edebiyatı'nda kullanılan nazım biçimleridir. Tahmis. Tardiye. Ayrıca, "tardiye" bazen "tard u rekib" olarak da adlandırılmaktadır.

Divan edebiyatında muamma çözmek için Arapça, Farsça, ebced hesabı, İslam kültürü, dil bilgisi ve klasik edebiyat gibi çeşitli alanlarda bilgi sahibi olmak gerekir. Muamma çözmek için bazı yöntemler: İpuçları: Muammada genellikle başlıkta veya kenarda ipucu niteliğinde bir isim verilir. Kelime oyunları: Bir kelimenin harflerini kullanarak veya düşürerek farklı kelimeler elde edilir. Ta’miye: Ebced hesabıyla düşürülen bir tarihin, hesabı doldurulmak için çıkartılacak veya eklenecek sayıları işaret etme yöntemidir. Örnek bir muamma çözümü: "Sefinenin başı girse limana, / Ol memduhun adı çıkar meydana". "Sefine" sözcüğünün başındaki "Sın" harfi, "liman" sözcüğünün başına getirildiğinde, eski yazıda "Süleyman" kelimesi okunur. Divan edebiyatı araştırmacısı Ali Nihad Tarlan, çözülmeyen muammalar için "halledilmeyen muamma edebi muamma değil, ebedi muammadır" der.

Beyânî Divanı, 16. yüzyıl dönemine aittir. Beyânî, asıl adı Mustafa olan ve "Carullâhzâde" lakabıyla tanınan bir divan şairi ve tezkire yazarıdır.

Divan edebiyatında anlamdan çok söyleyiş güzelliğine önem verilmesi, edebi sanatlara sıkça başvurulması ve söyleyiş derinliğine verilen önem ile ilişkilidir. Bu edebiyatta: Söz ve anlam sanatlarına sıkça yer verilir. Mecazlar ve yabancı sözcükler yoğun olarak kullanılır. Cümleler uzun ve bağlaçlarla doludur. Paragraf düzeni yoktur. Redif ve kafiye önemli bir yer tutar; "göz için kafiye" anlayışı esas alınmıştır. Tüm bu özellikler, Divan edebiyatında söyleyiş güzelliğini ön plana çıkarır.

Divan'ın özellikleri şunlardır: Nazım birimi: Beyit kullanılır. Ölçü: Aruz ölçüsü tercih edilir. Kafiye: Tam ve zengin kafiye kullanılır. Dil: Arapça, Farsça kelime ve tamlamalarla dolu, süslü ve ağır bir dil kullanılır. Konu: Aşk, ayrılık, hasret, ölüm, doğa sevgisi gibi kişisel konular işlenir. Sanat anlayışı: Sanat için sanat anlayışı benimsenir. Edebî sanatlar: Kelime oyunları ve edebî sanatlara önem verilir. Edebî türler: Gazel, kaside, mesnevi, rubai gibi nazım türleri kullanılır. Düzen: Kaside, tarih, musammat, gazel ve kıt'alar belirli bir düzene göre sıralanır. Kullanım: Divan, bir şairin klasik edebiyat kurallarına uygun olarak yazdığı şiirlerin belli bir düzen içinde derlendiği kitap anlamına gelir.

Osmanlı'nın en büyük şairi konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı kaynaklara göre Osmanlı'nın en büyük şairleri arasında yer alan isimler şunlardır: Bâkî. Fuzûlî. Ahmed Paşa. Ayrıca, Prof. Dr. Mehmed Fuad Köprülü, T.İ. Ansiklopedisi'nde Bâkî'yi, Osmanlı Divan şairleri arasında en üstat şair olarak tanımlamıştır. Osmanlı'nın en büyük şairi konusunda kesin bir yargıya varmak zordur.

Halk edebiyatı, divan edebiyatından önce ortaya çıkmıştır. Halk edebiyatı, İslamiyet öncesi sözlü Türk edebiyatının devamı niteliğinde olup, Anadolu’da 13. yüzyılda başlamış ve günümüze kadar sürmüştür. Divan edebiyatı ise 13. yüzyılda başlamış ve 19. yüzyıl sonuna kadar devam etmiştir.

Rubai, aruz ölçüsüyle yazılan ve dört dizeden (mısradan) oluşan bir Divan Edebiyatı nazım biçimidir. Rubainin özellikleri: Kafiye düzeni: Genellikle aaxa şeklindedir, ancak aaaa şeklinde kafiyelenmiş rubailer de vardır. Konu: Aşk, şarap, hayatın anlamı, tasavvuf ve ölüm gibi konular işlenir. Vezin: 24 farklı kalıpla yazılabilir; bu kalıplar ahreb ve ahrem olarak iki gruba ayrılır. Mahlas: Genellikle mahlassız şiirlerdir. Yapı: İlk iki dize fikri hazırlar, asıl düşünce 3. veya 4. dizede ortaya çıkar.

"Süzme ruhunu payidarın müjgan müjgan üstüne", Rasih'e ait bir şiirden bir dizedir. Dizenin anlamı: > "Gözlerini süzme, kirpik kirpik üstüne gelmesin, gönlümde açtığın yaraya ok üstüne ok atma". Müjgan, kirpik anlamına gelir.

Atebetü'l-Hakayık ve Kutadgu Bilig arasındaki bazı farklar şunlardır: Yazılış Tarihi ve Dönemi: Kutadgu Bilig, 11. yüzyılda, İslamiyetin kabulünden sonra; Atabetü'l-Hakayık ise 12. yüzyılda yazılmıştır. Yazar ve Kime Sunulduğu: Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından Doğu Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulmuştur. Dil ve Üslup: Atabetü'l-Hakayık'ın dili daha sade, Kutadgu Bilig'in dili ise daha şairanedir. Konu ve Amaç: Atabetü'l-Hakayık, din ve ahlak konularını işler ve didaktik (öğretici) bir eserdir. Nazım Birimi: Her iki eser de beyitlerle yazılmıştır, ancak Kutadgu Bilig mesnevi tarzında, Atabetü'l-Hakayık ise aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

Lugaz ve muamma, Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında kullanılan iki tür bilmecedir. Lugaz, bir nesnenin özelliklerinin belirtilerek adının bulunması istenen manzum bir bilmecedir. Muamma ise, özel isimlerin gizlendiği beyit veya kıtaları ifade eden bir söz sanatıdır. Bazı lugaz ve muamma örnekleri: Lugaz: "Ol nedir bir fedayı taze cevan / Halk ile ülfet etmede her an" (İlahizade Mehmet Emin). Muamma: "Bende yok sabr u sükûn sende vefadan zerre / İki yokdan ne çıkar fikr idelim bir kere" (Nâbî).

Sebk-i Hindi Akımı, "Hint tarzı" veya "Hint yolu" anlamına gelir ve İran'da ortaya çıkmış, ancak Safeviler dönemindeki dini baskılar nedeniyle İranlı şairlerin Hindistan'a gitmesiyle burada gelişmiştir. Sebk-i Hindi Akımı'nın bazı özellikleri: Anlatım ikinci plana düşmüş, anlam güzelliği önem kazanmıştır. Mübalağa, tasavvuf ve ağır bir dil kullanılmıştır. Musiki ve ahenk önemlidir. Temsilcileri: Şevket-i Buharî, Sâib-i Tebrizî, Tâlib-i Âmûti, Urfi-i Şirâzi, Kelîmi-Kâşânî, Naili Kadim, Nabi, Fehim-i Kadim, İsmetî, Şehrî, Şeyh Galip. Türkî-i Basit Akımı, yalnızca Türkçe kelimelerden oluşan veya ağırlıklı olarak Türkçe kelimelerden meydana gelen şiirlere sahiptir. Türkî-i Basit Akımı'nın bazı özellikleri: XV. ve XVI. yüzyılda görülmüştür. Fars ve Arap şiiri etkisinde gelişen divan şiirine tepki olarak ortaya çıkmıştır. Arapça, Farsça sözcük ve tamlamalardan kaçınılmıştır. Halk şiirindeki mecazlar ve deyimler kullanılmıştır. Temsilcileri: Tatavlalı Mahremi, Aydınlı Visâlî ve Edirneli Nazmî.