Kant

Mehmet Barış Albayrak'ın "Aydınlanma Nedir?" kitabı, Immanuel Kant'ın "Aydınlanma Nedir?" makalesi başta olmak üzere, bu soruya çeşitli şekillerde temas etmiş veya cevap vermiş Erhard, Hamann, Herder, Lessing, Mendelssohn, Riem, Schiller, Wieland gibi önemli Alman düşünürlerin görüşlerinin bir derlemesidir. Kitap, Kant veya aydınlanma felsefesinin yanı sıra siyaset ve tarih gibi disiplinlerde araştırma yapan her okur için temel bir kaynaktır. "Aydınlanma Nedir?" kitabı, Albaraka Yayınları tarafından 2022 yılında yayımlanmıştır. Bazı satış siteleri: amazon.com.tr; trendyol.com.

Immanuel Kant, aklın sınırlarını zorlamanın gerekli olduğunu çünkü bu sayede metafiziğin bir bilim olarak olanak ya da olanaksızlığına dair bir karara varılabileceğini ve metafiziğin kaynaklarının ve sınırlarının çizilebileceğini savunur. Kant'a göre, aklın sınırlarını zorlamak şu faydaları sağlar: Teorik aklın eleştirisi: Akıl, deney alanının ötesine geçtiğinde çelişkilere (antinomiler) yol açar. Metafiziğin yeniden yapılandırılması: Metafizik, dogmatik spekülasyondan arındırılarak, ahlaki temellerle yeniden kurulabilir. Pratik aklın kullanımı: Akıl, sadece teorik değil, pratik anlamda da kullanılabilir ve bu, bireyin özgür ve ödev ahlakına dayalı bir özne olarak kendini gerçekleştirmesini sağlar. Kant, aklın sınırlarını belirlerken aynı zamanda metafiziğin yeniden yapılandırılabileceği alan olarak ahlakı ve pratik aklı öne çıkarır.

Immanuel Kant'ın "Aklını kendin kullanma cesaretini göster" sözü, 18-19. yüzyıl felsefesine şu şekillerde etki etmiştir: Aydınlanma hareketine katkı: Bu söz, Kant'ın aydınlanma düşüncesine önemli bir katkıda bulunmuş ve bu düşünceyi benimsemeyi hedefleyen bir çağrı olmuştur. Aklın öneminin vurgulanması: Söz, aklın önemini vurgulamış ve insanların bilgiye ve gerçeğe ulaşmayı hedefleyen bir düşünce tarzını benimsemelerine yönelik bir çağrı olmuştur. Sorgulama ve araştırmanın teşviki: İnsanları kendi düşüncelerini ve fikirlerini sorgulamaya ve araştırmaya yönlendirmiştir. Bireysel özgürlüğün desteklenmesi: Düşünce özgürlüğünün desteklenmesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu etkiler, 18-19. yüzyıl felsefesinde akıl çağını başlatmış ve bireysel aydınlanmayı ön plana çıkarmıştır.

Immanuel Kant'ın eserlerinin okunma sırası şu şekilde önerilebilir: 1. "What is Enlightenment". 2. "Toward Perpetual Peace". 3. "İlk Kritik (Saf Aklın Eleştirisi)". 4. "Prolegomena". 5. "Groundwork (Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi)". 6. "İkinci Kritik (Pratik Aklın Eleştirisi)". 7. "Üçüncü Kritik (Yargı Gücünün Eleştirisi)". Kant'ı daha iyi anlamak için felsefe tarihine hakim olmak faydalı olabilir. Kant'ın eserlerinin sıralaması konusunda farklı görüşler olabilir.

Immanuel Kant'ın doktora tezinde besmele bulunmasının nedeni, o dönemde akademik camiada yaygın olan bir gelenekle ilgilidir. Kant'ın doktora tezinin savunmasını duyuran davetiyede yer alan besmele, "Tanrının adıyla" veya "Tanrının inayetiyle" gibi ifadelerin kullanıldığı bir gelenek kapsamında eklenmiştir. Kant'ın besmeleyi kendi isteğiyle mi yoksa baskının yapıldığı matbaa tarafından mı eklendiği belirsizdir. Bu durumun, Kant'ın İslam'a olan ilgisi veya sempatisi ile bir bağlantısı olmadığı, daha çok dönemin akademik protokollerine uygun bir uygulama olduğu düşünülmektedir.

Kant'ın "sapere aude" sözü, asıl olarak Romalı lirik şair Quintus Horatius Flaccus'a (Horace) aittir. Bu söz, ilk kez Horace'ın bir şiirinde kullanılmıştır.

Immanuel Kant, a priori bilgiyi zorunlu görüyor çünkü bu tür bilgiler zorunlu, geçerli ve evrenseldir. Kant'a göre, nedensellik ilkesi gibi anlama yetisinin kategorileri, nesneler dünyasını düzene koymada kullanılan a priori ilkelerdir ve hiçbir deneyim bilgisinden elde edilmeyecek zorunlu bir niteliği ifade ederler. Ayrıca, Kant metafiziğin doğru bir zemine oturabilmesi için hem bilgimizi genişleten hem de ampirik tecrübeden bağımsız olan sentetik a priori yargıların gerekliliğini savunur.

Kant, antinomiler (çatışkılar) ortaya koyarak aklın, bilgide koşulsuz olanı arama çabasının onu aşkın alana yönelttiğinde çelişkilere düştüğünü göstermek ister. Kant'a göre, metafizik cepheleri oluşturan antinomiler, diyalektik bir illüzyon/yanılsama üzerine inşa edilmiştir.” Kant, antinomiler karşısında bırakan dört kozmolojik ide olduğunu belirtir: 1. Evrenin başlangıcı ve sınırı sorunu. 2. Maddenin yapısı sorunu (bölünemeyen son parça, atom var mı). 3. Özgürlük sorunu (ilk nedene, özgür varlığa varılabilir mi). 4. Tanrı sorunu (var mı yok mu). Kant, bu sorunların hem tezlerini hem antitezlerini aynı kesinlikte savunmanın bir antinomi olduğunu söyler. Kant, antinomileri çözerken, görünüşler (fenomenler) ile şeyin kendisi (numen) arasındaki ayrıma dayanır. Kant'a göre, antinomilerin çözümünde dayanılan bir diğer temel de, akıl, nedensellik ile ilgili iki argümandan her ikisini birden geçerli kabul etme zorunluluğu ile karşı karşıya kalmasıdır. Kant'ın antinomiler konusundaki görüşleri, felsefi ve bilimsel araştırmanın sınırlarını belirleme çabasının bir parçasıdır.

Kant'ta görüngü (fenomen), duyularla algılanabilen, somut, gözlemlenebilir olay ya da nesneyi ifade eder. Kant, görüngüyü, insanın bilme yetisi dışında olan ve nedenselliğe tabi olamayan numen (kendinde şey) terimine karşıt olarak, duyularla algılanabilen ve nedenselliğe tabi olan olarak kullanmıştır. Kant'a göre, fenomen algılarla oluşturulan dünyadır ve bu alanın ötesindeki gerçek bilgi asla bilinemez.

Immanuel Kant'ın "Aydınlanma Nedir?" makalesi, insanın kendi suçu ile düşmüş olduğu bir ergin olmama durumundan kurtulması olarak tanımlanan aydınlanmanın açıklamasını içerir. Makalede aydınlanma şu şekilde tanımlanır: > "Aydınlanma, insanın kendi suçu ile düşmüş olduğu bir ergin olmama durumundan kurtulmasıdır. Bu ergin olmayış durumu ise, insanın kendi aklını bir başkasının kılavuzluğuna başvurmaksızın kullanamayışıdır. İşte bu ergin olmayışa insan kendi suçu ile düşmüştür; bunun nedenini de aklın kendisinde değil, fakat aklını başkasının kılavuzluğu ve yardımı olmaksızın kullanmak kararlılığını ve yürekliliğini gösteremeyen insanda aramalıdır". Makalede ayrıca şu ifadeler yer alır: "Sapare Aude! Aklını kendin kullanmak cesaretini göster! Sözü şimdi Aydınlanmanın parolası olmaktadır". "Oysa aydınlanma için özgürlükten başka bir şey gerekmez ve bunun için gerekli olan özgürlük de özgürlüklerin en zararsız olanıdır: Aklı her yönüyle ve her bakımdan çekinmeden kitlenin önünde apaçık olarak kullanmak özgürlüğü". Kant'ın makalesine şu sitelerden ulaşılabilir: istabip.org.tr; ahmetsaltik.net.

Immanuel Kant'a göre tecrübenin imkanı, iki temel koşula bağlıdır: 1. Duyular ve deneyim: Bilgi, deneyimle başlar ancak tamamen tecrübeden gelmez. 2. Zihnin a priori formları: Deneyim öncesi, zihinde var olan zorunlu ve evrensel formlar (zaman, mekan, kategoriler) sayesinde bilgi mümkün olur. Kant'a göre, insan bilgisi fenomenlerle sınırlıdır ve nesnenin kendiliği bilinemez.

Aziz Yardımlı'nın "Prolegomena" adlı eseri, Immanuel Kant'ın "Bir Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafizik İçin Prolegomena" adlı çalışmasının çevirisidir. Kant, bu eserinde metafiziğin bir bilim olarak geliştirilebilmesi için yeni bir temel arar ve a priori sentetik bilginin nasıl olanaklı olduğunu göstermeye çalışır. Eserde ayrıca, insanın aklının sınırlarının metafiziğin de sınırlarını çizdiği ve usun deneyimlerin ötesine geçmemesi gerektiği, aksi takdirde çelişkilere yol açacağı savunulur.

"Kant Sonrası Kant" kitabı, Kant'tan sonraki filozofların Kant'ı nasıl ele aldıklarını inceler. Kitap, Kant'a henüz hayattayken yöneltilen eleştirilerle başlar ve 21. yüzyıl filozoflarının yorumlarına kadar uzanır. Eser, epistemoloji, estetik, ahlak ve politika gibi birçok disiplini kapsar ve okura geniş bir düşünce zenginliği sunar.

Pratik Aklın Eleştirisi kitabının PDF formatında Türkiye Felsefe Kurumu tarafından yayımlanan versiyonu, Immanuel Kant'a aittir. Bu eserin Türkiye'deki yayın hakları Türkiye Felsefe Kurumu'na aittir. Kitap, ilk defa 1788'de yayımlanmış ve ilk İngilizce çevirisi 1873'te çıkmıştır. Çeviri ekibi: Ioanna Kuçuradi; Ülker Gökberk; Füsun Akatlı; Gertrude Durusoy (çeviriyi orijinaliyle karşılaştıran); Mete Tunçay (Türkçe metni gözden geçiren); Oruç Aruoba (dizini hazırlayan).

Kant'a göre sentetik a priori yargılar, saf görü ile empirik görünün birlikte çalışması sonucunda ortaya çıkan bilgi türüdür. Sentetik a priori yargılara örnek olarak Kant, matematiğin, geometrinin ve metafiziğin önermelerini ileri sürmüştür. Kant'a göre sentetik a priori yargıların olanağı, olanaklı deneyimin sınırları içerisinde, saf görü ile empirik görünün birlikte çalışmasına bağlıdır. Sentetik a priori yargıların bazı özellikleri: Hissetme yetisi aracılığıyla gelen duyusal içerik bulunmaz. Mantıksal açıdan mümkün dünyaların hepsinde zorunlu geçerliliğe sahip değildir. Sadece deneyimin mümkün olduğu dünyada zorunlu geçerliliğe sahiptir. Kant, hiçbir duyusal malzeme olmaksızın sadece uzayın ve zamanın saf görüleri aracılığıyla da bir takım nesneleri kavrayabileceğimizi iddia eder. Kant'ın matematik anlayışının odağında saf görü yer almaktadır. Sentetik a priori yargılar öyle yargılardır ki, sonuçları bakımından hiçbir deney yargısında görülemeyecek zorunluluğa sahiptir ve aynı zamanda kavranılması için görüsel unsurlara ihtiyaç duyar.

Erek, felsefede bir varlık ya da olayın gerçekleşmesini yönlendiren veya belirleyen nihai amaç ya da hedef anlamına gelir. Aristoteles'in felsefesinde erekselcilik, dört neden öğretisi kapsamında ele alınır. Bu nedenler: Maddi neden. Formel neden. Etken neden. Ereksel neden. Aristoteles'e göre, her şeyin bir telosu, içsel bir ereği vardır. Erekselcilik, Rönesans sonrası bilimsel ve felsefi yaklaşımlarla eleştirilmiştir.

Filozofların en büyük eserleri arasında şunlar öne çıkmaktadır: 1. Sokrates: "Sokratik Yöntem" olarak bilinen sorgulama ve diyalog tekniği. 2. Aristoteles: Mantık, etik, politika, metafizik ve biyoloji üzerine geniş kapsamlı eserleri. 3. Immanuel Kant: "Saf Aklın Eleştirisi" ve "Pratik Aklın Eleştirisi" gibi ahlaki değerler ve bilginin kaynağı üzerine eserleri. 4. Friedrich Nietzsche: "Böyle Buyurdu Zerdüşt" ve "İyinin ve Kötünün Ötesinde" gibi nihilizm ve "Übermensch" kavramları üzerine eserleri. 5. Jean-Jacques Rousseau: "Toplumsal Sözleşme" adlı eseri, toplumun temelleri ve doğal durum üzerine düşünceleri. Bu eserler, felsefi düşüncenin gelişimine önemli katkılar sağlamış ve günümüzde de etkisini sürdürmektedir.

Immanuel Kant'ın felsefesi çeşitli konuları kapsar ve temel olarak insan özerkliği ve aklın sınırları üzerine odaklanır. Ana anlatımları: 1. Metafizik: Kant, metafiziği akıl yoluyla sorgulanan bir alan olarak ele alır ve a priori bilgilerle mümkün olduğunu savunur. 2. Etik: Kant'a göre, ahlaki davranışlar evrensel ve koşulsuz bir yasaya, yani kategorik imperatife dayanmalıdır. 3. Teorik ve Pratik Felsefe: Kant, teorik felsefede anlayışın kategorileri ve formlarıyla doğayı yapılandırırken, pratik felsefede ahlaki yasalarla bir ahlaki dünya veya alemler alemi fikrini inşa eder. 4. Transandantal İdealizm: Bilginin dünyayı tam olarak değil, insan zihninin algılama biçimini yansıttığını ileri sürer.

Kant'ın ahlaki faili, özgür bir varlık olan insandır. Kant'a göre, ahlaki eylemler, kişinin kendi özgür iradesiyle ve bir görev anlayışı doğrultusunda gerçekleştirdiği eylemlerdir.

"Prolegomena" iki farklı bağlamda kullanılabilir: 1. Felsefe Bağlamında: Immanuel Kant'ın "Gelecekte Bir Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena" adlı eseri, metafiziğin mümkün olup olmadığını ve eğer mümkünse nasıl bir bilim olarak kurulabileceğini araştırır. 2. Teoloji Bağlamında: Prolegomena, teolojik metinlerin yorumlanması ve anlaşılması için gerekli olan ön koşulları belirler.