DivanEdebiyatı

Divan edebiyatında mahlas beyti, şairin adının veya mahlasının geçtiği beyittir. Gazel ve kasidelerde mahlas beyti, genellikle son beyitte yer alır ve bu nedenle "makta" veya "taç beyit" olarak da adlandırılır.

Ağdalı üslup, genellikle Divan Edebiyatı akımına aittir. Ağdalı üslup, aynı zamanda Sebk-i Hindi akımında da görülür.

Divan edebiyatı nesri, sade, orta ve süslü (sanatlı) üslup olmak üzere üç farklı tarzda yazılmıştır. Sade nesir: Halkın konuştuğu dile bağlı kalınarak, sanatsız ve yalın bir dille yazılmıştır. Orta nesir: Günlük konuşma dilinden ayrılmış, zaman zaman süslü nesrin niteliklerini taşıyan, ancak anlatılmak isteneni anlaşılır bir şekilde ortaya koyan nesirdir. Süslü (sanatlı) nesir: Hüner ve marifet göstermek amacıyla yazılmış, Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalarla yüklü, secilerin ve söz-anlam sanatlarının kullanıldığı bir üsluptur.

Kaside, Arap edebiyatının ilk dönemlerinde doğmuş ve Cahiliye döneminde büyük şairlerin elinde zirvesine ulaşmıştır. İslam coğrafyasında ise kaside, yapısında meydana gelen bazı değişikliklerle en çok kullanılan şiir biçimlerinden biri olmuştur. Türk edebiyatında kaside nazım şeklinin kullanılmaya başlanması 13. yüzyıla kadar iner. Osmanlı dönemi kaside edebiyatı, kuru bir övgü ve yergiler yığını olmaktan öte, devrinin pek çok bakımdan şahitliğini yapan ve Türk sosyal tarihinin yazımında önemli bir işlev gören eserler olarak kabul edilir. Dolayısıyla, kasidenin ait olduğu kesin bir dönem belirtmek yerine, farklı edebiyatlarda ve dönemlerde var olduğunu söylemek daha doğru olacaktır.

"Feleğin ile hesap gördük" ifadesinin kim tarafından söylendiği hakkında bilgi bulunamadı. Ancak, "felek" kelimesinin geçtiği bazı eserler ve söyleyenler şunlardır: Cengiz Özkan, "Değme Felek" türküsünü söylemiştir. Yavuz Sultan Selim, bir şiirinde "merdüm-i dîdeme bilmem ne füsûn etti felek" dizesini kullanmıştır. Çıldırlı Âşık Şenlik, felekle savaş meydanında cenk ettiğini anlatan şiirler yazmıştır. Kağızmanlı Hıfzî, bir ağıtında feleğin çarkından geçtiğini ifade etmiştir.

Divan edebiyatında şarkı nazım biçimine örnek olarak verilebilecek bazı eserler şunlardır: Nail-i Kadim. Nedim. Enderunlu Vasıf. Yahya Kemal Beyatlı. Örnek şarkılar: Nedim'den bir şarkı: >Kimlerüñ çeşmine ol sîne bu şeb nûr oldı Nereye gitdi o her-câyî o meh-pâre 'aceb Kimlerüñ yâresine merhem-i kâfûr oldı Kandedür kande o zâlim o sitem-kâre 'aceb. Enderunlu Vasıf'tan bir şarkı: >Sevdigüm bir hûb sadâdur Mâ'il-i zevk u safâdur Kârı uşşâka vefâdur Meşrebümce dilrübâdur Firkati kesdi amânum Göklere çıkdı figânum Nola sevdümse a cânum Çeşm-i mahmûrı elâdur Sen gücenme dilpesendüm Ben seni gayet begendüm Kim demiş sevmez efendüm Vâsıfa bu iftirâdur. Yahya Kemal'den bir şarkı: >Kalbim yine üzgün seni andım da derinden, Geçtim yine dün eski hazan bahçelerinden! Üzgün ve kırılmış gibi en ince yerinden, Geçtim yine dün eski hazan bahçelerinden! Senden boşalan bağrıma göz yaşları dolmuş! Gördüm ki yazın bastığımız otlar solmuş. Son demde bu mevsim gibi benzimde kül olmuş. Geçtim yine dün eski hazan bahçelerinden!. Ayrıca, tr.wikisource.org sitesinde

Mesnevi, divan edebiyatının en uzun nazım şeklidir. Özellikleri: Beyit sayısı sınırsızdır. Her beytin kendi arasında kafiyesi vardır (aa, bb, cc, dd...). Genellikle aşk, savaş, kahramanlık gibi uzun konular işlenir. Aruzun kısa kalıplarıyla yazılır. Örnekler arasında "Leyla ile Mecnun", "Ferhat ile Şirin" gibi aşk hikayeleri bulunur.

Klasik Türk edebiyatı, 13. yüzyılda belirginleşmeye başlamış olup, en olgun dönemini 16. ve 17. yüzyıllarda yaşamıştır. Başlangıcına dair bazı önemli olaylar: 11. yüzyıl: İslamiyet'in kabulünden sonraki ilk Türkçe yazılı eser, Yusuf Has Hacip'in "Kutadgu Bilig"idir. 14. yüzyıl: Nazım ölçüsü olarak aruzun tercih edildiği bu dönemde, Hoca Dehhânî gibi şairler tarafından ilk dîvânlar kaleme alınmıştır. 19. yüzyılın sonlarına kadar süren bu edebi akım, Tanzimat dönemiyle birlikte Batı etkisi almaya başlamıştır.

Divan edebiyatına "yüksek zümre edebiyatı" denmesinin bazı nedenleri: Arap ve Fars etkisi: Divan edebiyatı, Arap ve Fars kültürünün etkisiyle ortaya çıkmış ve gelişmiştir. Seçkinlere hitap: Divan edebiyatı, saray, konak ve medrese gibi yönetim ve öğretim çevrelerine hitap eden bir edebiyattır. Dil ve üslup: Ağır ve süslü bir dil kullanması, şiirde sanat ve ifadeye önem vermesi, onu halkın anlayışından uzaklaştırmıştır.

Servi ve hıraman ifadeleri, divan edebiyatında kullanılan sıfat tamlamalarıdır ve doğrudan bir kişiye ait değildir. Servi, sevgilinin uzun boyunu ifade eder. Hıraman, salınan, nazlı sallanan anlamlarına gelir ve sevgili için kullanılır. Bu ifadeler, çeşitli şairlerin eserlerinde yer alır, örneğin Nazım Efendi'nin bir beytinde "Vermez selam o serv-i hıraman gelir geçer" şeklinde geçer.

Dilhun olmak, edebiyatta "içi kan ağlamak, hasret çekmek ve kederli olmak" anlamına gelir. Dilhun kelimesi, Farsça "dil" (kalp, yürek) ve "hun" (kan) kelimelerinin birleşiminden oluşur ve "yüreği kan ağlayan" anlamını taşır. Bu kelime, genellikle büyük acılar, kayıplar ve manevi çöküntüler gibi duygusal olarak sarsıcı olaylar karşısında hissedilen yoğun hüznü ifade eder. Örnek cümleler: "Oğlunun vefat haberini alınca dilhun bir hâle büründü". "Şair, dilhun bir yürekle yazdığı dizelerinde aşkın acısını haykırdı". "Gördükleri karşısında herkes dilhun oldu; gözyaşları sel gibi aktı".

Divan edebiyatında nesrin kim tarafından bulunduğuyla ilgili bilgi bulunamadı. Ancak, Divan edebiyatında nesir türleri hakkında bilgi verilebilir. Divan edebiyatında nesir, üç ana türe ayrılır: 1. Sade Nesir: Halk dili veya konuşma diline yakın bir dille yazılan eserler. 2. Orta Nesir: Sade ve süslü nesir arasında bir üslup. 3. Süslü (Sanatlı) Nesir: Arapça, Farsça sözcük ve tamlamalarla yüklü, söz ve anlam sanatlarıyla dolu eserler. Süslü nesrin ilk örneği, "Tazarruname" adlı eseriyle Sinan Paşa tarafından kaleme alınmıştır.

Ali Şir Nevai, Çağatay edebiyatı kapsamında değerlendirilmektedir. Nevai, hem Türkçe hem de Farsça divan edebiyatı türünde eserler vermiştir.

Divan edebiyatında sevgiliye hitap ederken kullanılan bazı yaygın ifadeler şunlardır: Yâr: Sevgiliye hitap ederken en yaygın kullanılan kelimelerden biridir. Canan: Ulaşılmaz derecede sevilen, gönle taht kuran kişi anlamına gelir. Dilber: Güzel kadın, nazlı sevgili demektir. Mahbûb: Aşk duyulan, kalpte yaşayan kişi anlamına gelir. Sultân: Sevgilinin padişah olarak tasvir edildiği hitap şeklidir. Divan şairleri, sevgiliyi idealize edilmiş soyut bir güzellik olarak görürler ve ona yüzlerce aynı benzetme ve sıfat kullanırlar.

"Nasihat-name" eseri, Şah İsmail (Hatayî)'ye aittir.

Fuzuli, divan edebiyatı şairidir.

Şecâatnâme, divan edebiyatında gazavatnâme (savaşname) türü içinde değerlendirilir. Gazavatnâmeler, genellikle manzum ve mesnevi nazım biçimiyle kaleme alınır.

Gazel, halk edebiyatı özelliği değildir; divan edebiyatı nazım biçimidir. Gazel, Türk edebiyatına İran edebiyatından geçmiştir.

Divan edebiyatında dört büyük şair olarak genellikle Fuzûlî, Bâkî, Nef’î ve Nâbî kabul edilir. Fuzûlî: 16. yüzyılın en büyük şairlerindendir. Bâkî: "Şairler Sultanı" (Sultanü’ş-Şüera) olarak anılır. Nef’î: Kaside üstadı olarak bilinir. Nâbî: Divan edebiyatında didaktik şiirleriyle öne çıkar. Divan edebiyatındaki önemli şairler arasında ayrıca Hoca Dehhani, Mevlana, Şeyh Galib, Nedim gibi isimler de bulunur.

Cemil Meriç'in şiir anlayışı, şiir ve nesir arasındaki farka dayanan bir medeniyetler çatışmasına dayanır. Meriç, şiiri akıl ve düşünceden nasibini almamış bir uğraş olarak görür ve nazmı "düşüncenin emeklemesi" olarak tanımlar. Ayrıca, Meriç şiirin anlamının yozlaşmasını ve edebiyatın bir oyuna dönüşmesini, Tanzimat sonrası Türk nesrinin Batı'ya yönelmesine ve kendi dil ve anlam sistemini kurmakta zorlanmasına bağlar. Meriç'in şiir anlayışı, çeşitli yönlerden tartışılabilir ve eleştirilebilir.