DivanEdebiyatı

Aşk ve şarap gazeli, genellikle aşk, güzellik, şarap gibi lirik konuların işlendiği gazel türünü ifade eder. Gazel, Divan edebiyatının en yaygın nazım biçimlerinden biridir. Aşk ve şarap gazelleri, konularına göre çeşitli isimlerle anılır: Âşıkane gazel: Aşk, acı, mutluluk gibi içli duyguların anlatıldığı gazeller. Rindane gazel: Eğlence, dünyaya aldırış etmeme, yaşamaktan zevk alma gibi temaları işleyen gazeller. Şûhâne gazel: Kadın ve aşkı şûhâne anlatan gazeller.

Müsebba, edebiyatta her bendi yedi mısradan oluşan nazım şekli anlamına gelir. Müsebba, Arapça "yedili" veya "yediğen" anlamlarına gelen "seb" kökünden türemiştir. Müsebba nazım şekli, iki farklı şekilde olabilir: Müsebba-i mütekerrir. Müsebba-i müzdevic. Müsebba, az kullanılan nazım şekillerinden biridir. Örnek bir müsebba nazım şekli, Fevrî'ye aittir: > Bir dem ki ben fakîr idüm ol yâr-ı cân idi Sâkî idi vü nâzük idi nükte-dân idi Yârân idi ki her biri rind-i cihân idi Devrân-ı lâle idi dem-i gülsitân idi Hengâm-ı îş ü vakt-i mey-i ergavân idi Şevk-i cüvân ile bu gönül kâm-rân idi Derler o demler idi zaman ol zaman idi mef'ûlü fâ'ilâtü mefâ'îlü fâ'ilün. Ayrıca, bir gazel veya kasideden bağımsız olarak yazılmış, her bendi yedi dizelik müstakil bir nazım şekli olarak da kullanılabilir.

Gazel, koşuğa göre daha zor anlaşılabilir. Koşuklar, genellikle sade ve milli bir dille, hece ölçüsü kullanılarak ve belirli bir ezgiyle söylenir.

"En güzel divan şiiri" ifadesi için kesin bir yanıt vermek mümkün değildir, çünkü divan edebiyatı birçok usta şair tarafından temsil edilmiştir ve her şairin kendine özgü bir tarzı vardır. Ancak, divan edebiyatının bazı önemli şairleri ve eserleri şunlardır: Fuzûlî: "Leyla ile Mecnun" mesnevisi ve "Beng ü Bade" gibi eserleriyle tanınır. Bâkî: Şarkı türü ve "Kanuni Mersiyesi" ile öne çıkar. Nef'i: Kaside türündeki eserleriyle bilinir. Nâbî: "Hayrâtü’l-Hisâl" adlı mesnevisi ile dikkat çeker. Şeyh Galib: "Hüsn ü Aşk" adlı mesnevisi ile tanınır. Divan edebiyatının en güzel şiiri, kişisel zevklere göre değişiklik gösterebilir.

Edebiyatta hicviye, bir kişiyi, bir grubu, herhangi bir durumu ya da düşünceyi eleştirmek, mizahi bir üslupla alay etmek esasına dayanan manzumelerdir. Özellikleri: Alay etme, dalga geçme, birini küçük duruma düşürme ve olumsuz anlamda eleştirme amacı taşır. Genellikle gazel, murabba, muhammes ve kaside gibi nazım türleri ile yazılır. Divan şiirinde “hezl, tehzil, müzah, latife, mutayebe, mülatafa, tariz” gibi kavramlarla adlandırılır. Önemli temsilciler ve örnekler: Nef’i (Siham-ı Kaza); Şeyhi (Harname); Kani (Hirre-name); Ali Vasi (Hümayun-name); Şair Eşref. Halk edebiyatında hicviyenin karşılığı "taşlama"dır.

Gazelin amacı, genellikle aşk, güzellik, şarap, ayrılık gibi lirik konuları işlemektir. Gazeller, işledikleri konulara göre farklı isimlerle anılır: Âşıkane gazel: Aşk, acı ve mutluluk gibi içli duyguların dile getirildiği gazeller. Rindane gazel: İçki, yaşama boş verme, yaşamdan zevk alma gibi konuların işlendiği gazeller. Şuhane gazel: Sevgi, aşk ve zevklerin çapkın bir dil ile ifade edildiği gazeller. Sûfiyâne veya ârifâne gazel: Tasavvufi konuların işlendiği gazeller. Hikemi gazel: Özlü söz içeren ve hayat dersi veren gazeller.

Azade mısra, Divan edebiyatı dönemine aittir. Divan edebiyatında, kendi içinde anlam açısından bir bütün oluşturan mısralara "mısra-ı azade" (bağımsız mısra) adı verilir.

Nedîm, önemli bir şairdir çünkü: Lale Devri'nin ruhunu eserlerine yansıtmıştır. Divan şiirinde yeni bir tarz geliştirmiştir. İstanbul Türkçesini şiirlerinde kullanmıştır. Yenilikçi bir şairdir. Etkisi uzun süre devam etmiştir.

Şeyhî, divan edebiyatı ve mesnevi türünde eserler yazmıştır. Başlıca eserleri: Divan: 15 kaside, 4 tercî'-i bend, 2 terkîb-i bend, 1 mesnevi, 2 müstezat ve 202 gazelden oluşur. Harnâme (Eşeknâme): 126 beyitlik bir hiciv mesnevisidir. Hüsrev ü Şîrîn: Genceli Nizâmî'nin aynı adlı eserinin tercümesidir, 6694 beyitten oluşur.

"Şöyle gird olmuş Frengistan birikmiş bir yere, sonra gelmiş gûşe-i ebrûda hâl olmuş sana" beyti, Nedim'in "Olmuş Sana" redifli gazelinde yer alır. Bu beytin anlamı şu şekilde açıklanabilir: Frengistan'ın birikmesi: Avrupa ülkeleri, bir yerde toplanmış. Kaşın kenarındaki ben: Toplanan bu insanlar, güzelin kaşının kenarındaki bene benzetilmiş. Beyitte mübalağa (abartma) sanatı kullanılmıştır. Tam beyit şu şekildedir: > Şöyle gird olmuş Frengistan birikmiş bir yere > Sonra gelmiş gûşe-i ebrûda hâl olmuş sana.

"Şiire Gazele" şiiri, Divan edebiyatı dönemine aittir. Divan edebiyatı, 11. yüzyıldan 1860 yılına kadar ürünler vermiştir. Divan şiirinde gazel, kaside, mesnevi, müstezat gibi nazım biçimleri kullanılmıştır.

13. ve 14. yüzyıl Türk edebiyatında aşağıdaki türler ve eserler öne çıkmaktadır: Anonim eserler: Battalnâmeler, Dânişmendnâmeler, Saltuknâmeler ve Dede Korkut Hikâyeleri. Tasavvuf edebiyatı: Bu dönemde tasavvuf inancı hızla yayılmış ve şiirin başlıca konu ve teması haline gelmiştir. Divan edebiyatı: İlk şairi olarak kabul edilen Hoca Dehhani bu dönemde yaşamıştır. Önemli eserler ve yazarlar: Çarhnâme. Makâlât. Fütüvvetnâme. Mantıku’t-Tayr. Ayrıca, Aşık Paşa, Kadı Burhanettin, Nesîmi gibi önemli şairler de bu dönemde yaşamıştır.

Divan edebiyatı estetik anlayışı, şiirin anlam dünyası ve yapısal özelliklerinin son derece keskin hatlarla sınırlandırıldığı bir yapıyı içerir. Divan edebiyatı estetiğinin bazı unsurları: Tasavvuf ve varlık anlayışı. Şiir ve şair anlayışı. Belagat ve edebî sanatlar. Aşk ve sevgili tipleri. Dinsel ve efsanevî unsurlar. Bu estetik anlayış, 600 yıl boyunca konuşulan bir dilin gramer kurallarının ortaya konması olarak da görülebilir.

Varsağı nazım şekli, halk (aşık) edebiyatına aittir. Halk edebiyatı, klasik Türk edebiyatının üç ana döneminden en eskisidir ve 8. yüzyılda ortaya çıkmıştır.

Gölge Haramileri ifadesi, farklı bağlamlarda çeşitli anlamlar taşıyabilir: Sagopa Kajmer'in Şarkısı: "Gölge Haramileri", Sagopa Kajmer'in "Kötü İnsanları Tanıma Senesi" adlı albümünde yer alan bir şarkıdır. Tarihsel Referans: "Gölge Haramisi" deyimi, eski devirlerde sahtekâr, hilekâr ve dolandırıcı kimselere denirdi. Şiir: Şarkının sözlerindeki dörtlük, aslen Yavuz Sultan Selim'e aittir ve satrançla ilgili bir hikayeyi anlatır.

Kanuni Sultan Süleyman (Muhibbî), Divan şiiri tarzını kullanmıştır. Şiirlerinde işlediği başlıca temalar şunlardır: Aşk. Coşku ve heyecan. Kahramanlık. Tefekkür. Şiirlerinde Arapça ve Farsça kelimelerin oranı, geniş kitlelere hitap etme zorunluluğu nedeniyle nispeten düşüktür.

Mesnevi'nin dibace bölümü, eserin giriş kısmıdır ve genellikle manzum değil, nesir şeklinde yazılır. Dibacede, eserin yazılış sebebi, yazarın manevi halleri, çektiği sıkıntılar ve Allah'a olan yakarışları anlatılır. Mesnevi'nin dibace bölümünde yer alan bazı unsurlar: Hamdele, salat ve teşekkür. İlahi aşkın yüceliği, nefsin tuzakları ve dünya sevgisinin geçiciliği gibi temel konular. Felsefi kavramlar.

Bâki'ye "Sultanü'ş-Şuara" (Şairlerin Sultanı) unvanı, hayattayken verilmiştir. Bu unvanın verilme sebepleri arasında şunlar sayılabilir: Şiirde yenilik: Divan edebiyatında şiire biçim ve içerik açısından yenilikler getirmesi. Kaside ve gazeller: Daha çok kaside ve gazel yazması. Ünü: Çağdaşı şairlere göre daha sade ve anlaşılır bir dil kullanması ve bu sayede geniş bir kitleye hitap etmesi. Saray ile ilişkiler: Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde saraydan ve halktan büyük bir itibar ve ilgi görmesi. Mersiye: Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazdığı "Kanuni Mersiyesi" ile padişahın vefatı üzerindeki üzüntüsünü etkili bir şekilde dile getirmesi.

Sami Yusuf'un "Nasimi" eseri, 14. yüzyıl mistik şairi Nasimi'nin şiirine dayanmaktadır.

Divan edebiyatının en önemli eseri olarak Mevlana'nın "Mesnevi"si kabul edilir. Diğer önemli eserler arasında: Süleyman Çelebi'nin "Vesiletü'n-Necat" (Mevlid) adlı mesnevisi; Nabi'nin "Hayriye" ve "Hayrabat" adlı mesnevileri; Nef'i'nin "Siham-ı Kaza" adlı hiciv eseri; Fuzuli'nin "Leyla vü Mecnun" adlı mesnevisi bulunur.