Ekler

İyelik ekleri, isimlere ve isim görevinde kullanılan sözcüklere eklenerek kime veya neye ait olduğunu bildiren eklerdir. Türkçede iyelik ekleri şunlardır: Birinci tekil şahıs: -m (örneğin, ev-im). İkinci tekil şahıs: -n (örneğin, ev-in). Üçüncü tekil şahıs: -i (örneğin, ev-i). Birinci çoğul şahıs: -miz (örneğin, ev-imiz). İkinci çoğul şahıs: -niz (örneğin, ev-iniz). Üçüncü çoğul şahıs: -leri (örneğin, ev-leri). Bu ekler, ses uyumlarına uyacak şekilde diğer dar ünlüler (ı, u, ü) kullanılarak da oluşturulabilirler.

-a ve -e eklerinin nasıl ayırt edilebileceğine dair bilgi bulunamadı. Ancak, durum ekleri hakkında bilgi verilebilir. Durum ekleri, dört ana başlık altında toplanır: Yönelme ekleri: -e ve -a. Belirtme ekleri: -ı ve -i. Ayrılma ekleri: -den ve -dan. Konum ekleri: -de ve -da. Durum eki almış kelimeler, cümlelerde belirli nesne, dolaylı nesne ve zarf nesnesi olarak kullanılır. Ayrıca, istek kipi ekleri -a ve -e olarak geçer.

Şahıs ekleri ve iyelik eklerini ayırt etmek için şu yöntemler kullanılabilir: İyelik ekleri, isimlerin ve isim soylu kelimelerin sonuna gelerek onların sahiplerini, ait oldukları kişileri belirtir. Şahıs ekleri, fiil kiplerine veya ek-fiillere eklenerek işin veya oluşun kim tarafından gerçekleştirildiğini belirtir. Ayrıca, "-i" ekini alan bir sözcüğün başına "onun" getirildiğinde, cümle anlamlı oluyorsa bu ek iyelik ekidir; anlamsız oluyorsa belirtme hali ekidir. Örnek: "Onun" kitabı kaybolmuş. "Onun" kitabı versene. İlk cümlede "kitap" kelimesindeki "-i" eki anlamlı bir ifade oluşturduğu için iyelik ekidir; ikinci cümlede ise anlamsız bir ifade oluşturduğu için belirtme hali ekidir.

Özel isimlere gelen ekler kesme işareti ile ayrılır. Örnekler: Kurtuluş Savaşı’nı; Atatürk’üm; Türkiye’mizin; Fatih Sultan Mehmet’e; Muhibbi’nin; Gül Baba’ya; Sultan Ana’nın; Mehmet Emin Yurdakul’dan; Kâzım Karabekir’i; Yunus Emre’yi. Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz. Örnekler: Türklük; Türkleşmek; Türkçü; Türkçülük; Türkçe; Müslümanlık; Hristiyanlık; Avrupalı; Avrupalılaşmak; Aydınlı.

"-ce" eki, Türkçede eşitlik, benzerlik, birliktelik gibi anlamlar katar. Bu ek, farklı görevlerde kullanılabilir: "Gibi, benzer şekilde" anlamı katar. "Göre" anlamı katar. "Birliktelik, beraberlik" anlamı katar. Miktarları vurgulamak için çoğul eki ile birlikte kullanılır. Ayrıca, "-ce" eki, isimden isim yapan yapım eki olarak da kullanılabilir.

Ek fiiller, genellikle isim veya isim soylu sözcüklere eklenerek onların kip ve kişi eki almalarını sağlar ve bu sözcüklerin cümlede yüklem olarak kullanılabilmesini mümkün kılar. Ek fiilin bulunabileceği durumlar: İsim cümleleri: Ek fiil, isimlere eklenerek onların kip ve kişi eki almalarını sağlar. Fiil cümleleri: Basit zamanlı fiiller, ek fiil alarak birleşik zamanlı fiil haline gelir. Ek fiilin dört kipi: 1. Görülen (bilinen) geçmiş zaman: "-di". 2. Duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman: "-miş". 3. Geniş zaman: "-dir". 4. Şart: "-se". Ek fiilin olumsuzu "değil" edatıyla, sorusu ise "mi" edatıyla yapılır.

"Çı" kelimesi farklı dillerde farklı anlamlara gelebilir: Geleneksel Çin düşünce akımları ve tıbbında "çi" (qi), mevcut olan her şeyde yer alan etken veya edilgen haldeki enerjiye denir. Tatarca'da "çi" genellikle "ne" anlamına gelen bir soru kelimesi olarak kullanılır. Kürtçe'de "çi" "ne oldu" veya "ne" anlamına gelir. Moğolca'da "+ci-" eki, bir kelimenin türetilmesini ifade eder. Ayrıca, "ci" harfi İngilizce'de "dji" olarak okunur.

İsmin hâl eklerini ayırt etmek için şu yöntemler kullanılabilir: Yalın hâl: Eki yoktur. Belirtme hâli: "-i", "-ı", "-u", "-ü" eklerini alır. Yönelme hâli: "-e" veya "-a" eki alır. Bulunma hâli: "-de", "-da", "-te", "-ta" eklerini alır. Ayrılma hâli: "-den", "-dan", "-ten", "-tan" eklerini alır.

Türkçe'de dört çeşit kelime türetme eki bulunmaktadır: 1. İsimden isim yapma ekleri. 2. İsimden fiil yapma ekleri. 3. Fiilden isim yapma ekleri. 4. Fiilden fiil yapma ekleri. Bu eklerin her bir çeşidi birçok ek içerir ve kullanım sıklığı az olan ekler tabloda yer almamaktadır.

Redifte hem eklere hem de kelimelere bakılır. Ekler: Redif, mısra sonlarında, görevleri aynı olan eklerin tekrarlanmasıyla oluşur. Kelimeler: Aynı anlamdaki kelimelerin tekrarlanmasıyla da redif oluşabilir. Ayrıca, rediften hemen önce ek halinde redif de bulunabilir; bu durumda peş peşe iki farklı tür redif gelebilir.

Türkmen Türkçesinde çok sayıda ek bulunmaktadır. İşte bazı ek türleri ve örnekleri: İsimden isim yapan ekler: "-Aç, -AgAn/-gAn, -Ak/-k". Fiilden isim yapan ekler: "-AlA-/-lA-, -AklA-/-klA-". Fiilden fiil yapan ekler: "-AlI, -man/ -män". Çatı ekleri: "+A-, +Al-/+l-, +Ar-/+r-". Zarf-fiil ekleri: "-A / -ý, -y/ -i, -U; -Xp, -agada/ -ägede". Şahıs ekleri: Tekil ve çoğul olarak birinci, ikinci ve üçüncü şahıs ekleri bulunur. Bu eklerin tam sayısı belirlenememiştir, ancak Türkmen Türkçesi gramerinde birçok ek türü ve örneği mevcuttur.

İsimden sıfat yapan bazı ekler: +lIk; +cI; +ç; +sIz; +ki; +ce; +men; +rek; +si; +siz. Ayrıca, ilgi zamiri olan -ki eki de isimden sıfat türetir; örneğin, "yarınki maç".

Ayrılma (Çıkma) Durumu Ekine Örnekler: Yer bildiren kelimeler: Sinemadan çıktıktan sonra bir şeyler içmek için pastaneye oturduk. Zamirler: Benden duymuş olma ama tüm mahalle sizin hakkınızda konuşuyor. Dolaylı tümleçler: Zavallı yavrucak, üzüntüden ve stresten bir ayda iğne ipliğe döndü. Bulunma Durumu Ekine Örnekler: Yer bildirme: Okulda bekliyor. Soru: Nerede? - Babam-da hiç para yoktu. Dolaylı tümleç: Dün kitaplarım Elif’te kalmış. Ayrılma durumu eki "-den, -dan, -ten, -tan" şeklinde, bulunma durumu eki ise "-de, -da, -te, -ta" şeklinde yazılır.

"Akıl" ve "yığın" kelimelerine ait bir ek bulunmamaktadır. Akıl, doğruyu yanlışı değerlendirme kabiliyeti, anlama ve kavrama yetisi, hafıza ve sorumluluk alma gibi geniş bir yelpazede kullanılan bir kavramdır. Yığın ise, bilgi işlem mimarilerinde verilerin son giren ilk çıkar yöntemiyle eklendiği veya kaldırıldığı bellek bölgesidir.

Eski Anadolu Türkçesinde +lu eki, isimden isim yapan bir ek olarak, eklendiği kelimenin anlamını değiştirmeden yalnızca sahip olma veya bulundurma bildirir. Ayrıca, ekin kelimeye kattığı anlamlar, ünlüsü ve üzerine aldığı ekler, kelime gruplarında kullanımı ve +sUz ekiyle mukayesesi de değerlendirilmiştir.

Eski Anadolu Türkçesinde iki ek kullanımı, genellikle şahıs zamiri kökenli ekler ve iyelik menşeli ekler gibi farklı gruplara ait eklerin bir arada kullanılmasıyla gerçekleşir. Örneğin, geniş zaman çekiminde 1. tekil şahıs için "-ArAm" ve "-Xr/-Ar" ekleri kullanılır. Bazı örnekler: Geniş zaman: "dilerem, ḳorḳaram, baḳaram, görürem". Gelecek zaman: "bil-iser-vem (ben bileceğim), bil-iser-sin (sen bileceksin)". İyelik menşeli ekler ise genellikle görülen geçmiş zaman ve şart kiplerinde kullanılır. Örnek: Görülen geçmiş zaman: "tap-du-m (ben taptım), tap-du-ñ (sen taptın)". Bu eklerin kullanımı, dönemin dil kurallarına ve cümlenin yapısına göre değişiklik gösterebilir.

İngilizce türetme eklerinden bazıları şunlardır: Ön ekler (prefix): co- (ile, beraber, birlikte); contra- (karşı, zıt); de- (karşıt, ters); dis- (olmayan, yok eden); il- (olumsuz, karşıt anlam); inter- (arası, arasında); mis- (yanlış olan, hatalı); multi- (çoğul, birden çok); non- (olmayan, dışında kalan); out- (dahası, fazlası). Son ekler (suffix): -er (meslek ismi yapar); -ian (meslek ismi yapar); -ment (fiilden isim yapar); -ism (düşünce akımlarını belirtir); -ist (düşünce akımlarına tabi olan kişileri tanımlar); -less (isimden sıfat yapar, olumsuz anlam katar); -ous, -eous, -ious (isimden sıfat yapar); -y (isimden sıfat yapar).

Evet, "-ma" eki fiilden isim yapan ektir. Bu ek, fiillere gelerek kalıcı isimler oluşturur. Ayrıca, "-ma" eki fiillere geldiğinde isim-fiil (mastar) de oluşturur. Ancak, son yıllarda yapılan bazı çalışmalarda eklerin yapım eki veya çekim eki olarak sınıflandırılması yerine daha farklı sınıflandırmalara tabi tutulması gerektiği düşünülmektedir.

Bulunma hâli eki olan "-de" ekinin bitişik yazıldığı cümlelere bazı örnekler: "Saatim arabada kaldı". "Benim kargom sende mi?". "Param Ahmet’te kaldı". "Uzun süre haber alamayınca aklımda sende kaldı". "Kitabın birkaç gün bende kalabilir mi?". Bağlaç olan "-de" ekinin ise her zaman ayrı yazıldığı unutulmamalıdır. Örnekler: "Sen de bizimle kampa gelmeyi düşünüyor musun?". "Ne onda ne de bende yaşama sevinci kaldı". "Mutlu olurum sanıyordum ama burada da huzur bulamadım".

Evet, "lik" eki yapım ekidir. Yapım ekleri, isim veya fiil kök ve gövdelerinden yeni kelimeler türeten eklerdir.