Sümela Manastırı, 365-395 yılları arasında Bizans İmparatoru I. Theodosius zamanında, Atina’dan gelen Barnabas ve Sophranios isimli iki rahip tarafından kurulmuştur .
- yüzyılda İmparator Justinianus’un isteği üzerine manastır, general Belisarios tarafından onarılmıştır . 1204 tarihinde kurulan Trabzon Komnenosları Prensliği’nden III. Alexios (1349-1390) döneminde manastırın önemi artmış ve gelir sağlamak için fermanlar çıkarılmıştır .
Osmanlı döneminde de manastırın hakları korunmuş, bazı padişahların fermanlarıyla imtiyazlar verilmiştir . 18. yüzyılda manastırın birçok bölümü yenilenmiş ve fresklerle süslenmiştir . 19. yüzyılda büyük binaların eklenmesiyle manastır, en zengin ve parlak dönemini yaşamıştır .
1916-1918 yılları arasındaki Rus işgali sırasında manastıra el konulmuş, 1923'ten sonra ise tamamen boşaltılmıştır . 2010 yılında Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti'nin izniyle, Meryem Ana'nın göğe yükseliş günü olarak kabul edilen 15 Ağustos'ta 88 yıl aradan sonra ilk ayin düzenlenmiştir .
Sümela Manastırı, ana kaya kilisesi, şapeller, mutfak, öğrenci odaları, misafirhane, kütüphane ve kutsal ayazma gibi yapılardan oluşmaktadır .